ثبت شرکت نسبی در قانون تجارت 1405 - ضوابط و مراحل

🧭 ثبت شرکت نسبی چیست و تعریف حقوقی آن در قانون تجارت

فرض کنید دو برادر یا دو شریک قدیمی می خواهند کسب و کاری راه اندازی کنند اما هیچ کدام حاضر نیستند مسئولیت نامحدودی مانند شرکت تضامنی بپذیرند. اینجاست که قانون گذار ایرانی، در ماده ۱۸۳ قانون تجارت، قالبی به نام «شرکت نسبی» طراحی کرده است. طبق این ماده، شرکت نسبی شرکتی است که برای امور تجارتی تحت اسم مخصوص، بین دو یا چند نفر تشکیل می شود و مسئولیت هر یک از شرکا به نسبت سرمایه ای است که در شرکت گذاشته است.

تفاوت اصلی با شرکت تضامنی در ماده ۱۸۶ قانون تجارت مشخص شده. طبق این ماده،اگر دارایی شرکت نسبی برای تادیه تمام قروض کافی نباشد، هر یک از شرکا فقط به نسبت سرمایه ای که در شرکت داشته مسئول تادیه قروض است، نه بیشتر. این یعنی اگر شریکی ۲۰ درصد سرمایه شرکت را تامین کرده باشد، تنها ۲۰ درصد از بدهی های باقی مانده را باید پرداخت کند و نه یک ریال بیشتر.

به گفته یکی از وکلای دادگستری با بیش از پانزده سال تجربه در حوزه ثبت شرکت ها، «شرکت نسبی برای مشارکت هایی که سطح اعتماد میان شرکا بالا اما تمایل به پذیرش ریسک نامحدود پایین است، یک راه حل میانی و منطقی محسوب می شود.»

داده های ۱۴۰۵ نشان می دهد که تعداد ثبت شرکت های نسبی در مقایسه با شرکت های با مسئولیت محدود و سهامی خاص همچنان محدود است. این محدودیت بیشتر به دلیل ناآگاهی کارآفرینان از مزایای این قالب حقوقی است، نه به این دلیل که شرکت نسبی برای فعالیت های اقتصادی مناسب نباشد. اگر کسب و کار خانوادگی یا مشارکتی با تعداد شرکای محدود دارید، این نوع شرکت می تواند گزینه ای کارآمد و کم دردسر باشد.

⚖️ شرایط لازم برای تاسیس شرکت نسبی در ایران

آیا هر کسی می تواند شرکت نسبی ثبت کند؟ پاسخ کوتاه، بله. اما شرایطی وجود دارد که باید پیش از اقدام به ثبت آن ها را بشناسید. اولین شرط، وجود حداقل دو نفر شریک است که می توانند شخص حقیقی یا حقوقی باشند. برخلاف تصور رایج، هیچ سقف قانونی برای حداکثر تعداد شرکا در شرکت نسبی تعریف نشده است.

حداقل و حداکثر تعداد شرکا در شرکت نسبی

قانون تجارت حداقل دو شریک را برای تشکیل شرکت نسبی الزامی می داند. اما در عمل، بسیاری از موسسات ثبتی توصیه می کنند تعداد شرکا را محدود نگه دارید،زیرا هرچه تعداد شرکا بیشتر باشد، هماهنگی در تصمیم گیری و تقسیم سهم الشرکه پیچیده تر می شود. شرکای هر دو می توانند اشخاص حقیقی، اشخاص حقوقی، یا ترکیبی از این دو باشند.

نکته ای که کمتر به آن توجه می شود این است که سرمایه شرکت نسبی می تواند به صورت نقدی یا غیرنقدی (مانند ملک، ماشین آلات یا حق امتیاز) تامین شود. اما آورده های غیرنقدی باید طبق مقررات قانونی ارزیابی و تقویم شوند تا در شرکتنامه ثبت گردند. این موضوع در بخش تقسیم سرمایه با جزئیات بیشتری توضیح داده خواهد شد.

📋 مدارک لازم برای ثبت شرکت نسبی — لیست کامل و چک لیست

هفتاد درصد تاخیرهای ثبتی که موسسات حقوقی با آن مواجه می شوند، ناشی از مدارک ناقص یا اشتباه است. برای اینکه شما این تجربه را نداشته باشید،لیست کامل مدارک ثبت شرکت نسبی را در ادامه آورده ایم.

• دو نسخه شرکتنامه تکمیل شده و امضا شده توسط تمام شرکا

• دو نسخه تقاضانامه ثبت شرکت نسبی

• دو نسخه اساسنامه (در صورتی که شرکا تمایل به تنظیم آن داشته باشند)

• صورتجلسه مجمع عمومی موسس در دو نسخه

• کپی برابر اصل شناسنامه و کارت ملی تمام شرکا

• استعلام عدم سوءپیشینه کیفری شرکا و مدیران

• مجوز فعالیت از مراجع ذیصلاح (در صورتی که موضوع فعالیت نیازمند مجوز باشد)

• وکالتنامه رسمی در صورت انجام امور توسط وکیل یا نماینده

نمونه شرکتنامه و مواد کلیدی که باید درج شود

شرکتنامه، قلب حقوقی هر شرکت نسبی است. این سند باید حداقل شامل نام کامل شرکا، میزان سهم الشرکه هر شریک، موضوع فعالیت، مرکز اصلی شرکت، مدت شرکت (معین یا نامحدود) و نحوه تقسیم سود و زیان باشد. غفلت از ذکر دقیق میزان سرمایه هر شریک، یکی از رایج ترین اشتباهاتی است که بعدها به دعاوی حقوقی میان شرکا منجر می شود.

🛠️ مراحل اجرایی ثبت شرکت نسبی در اداره ثبت شرکت ها (گام به گام)

مراحل ثبت شرکت نسبی، در نگاه اول ممکن است پیچیده به نظر برسد اما وقتی آن را به گام های مشخص تقسیم کنید، فرآیندی کاملا قابل مدیریت خواهد بود. در ادامه، ترتیب دقیق اقدامات را می بینید.

1. انتخاب حداقل پنج نام پیشنهادی برای شرکت و ثبت آن ها در سامانه رسمی کاتب به نشانی kateb.ir

2. تعیین موضوع فعالیت و بررسی نیاز به مجوز از مراجع ذیصلاح

3. تنظیم شرکتنامه و در صورت لزوم اساسنامه با درج دقیق سرمایه هر شریک

4. تشکیل و تنظیم صورتجلسه مجمع عمومی موسس

5. تکمیل تقاضانامه ثبت شرکت و پیوست مدارک شناسایی

6. ارسال الکترونیکی مدارک از طریق سامانه کاتب

7. پرداخت هزینه های ثبت (حق الثبت، حق التحریر و هزینه آگهی)

8. دریافت آگهی تاسیس و درج آن در روزنامه رسمی کشور

نحوه انتخاب و تصویب نام شرکت نسبی

در بسیاری از شرکت های نسبی، رسم بر این است که نام شرکت از نام یک یا چند شریک اقتباس شود، مثلا «شرکت نسبی احمدی و شریکی». اما نکته مهم این است که اگر نام یکی از شرکا در نام شرکت درج شود اما آن شریک در واقع مسئولیت محدودی داشته باشد یا شریک ضمانتی نباشد، این موضوع می تواند برای اشخاص ثالث گمراه کننده باشد و مسئولیت هایی برای آن شریک ایجاد کند که در نظر نداشته. به همین دلیل، انتخاب نام باید با دقت و مشورت حقوقی انجام شود.

تنظیم و نگهداری صورتجلسات موسسین و مجامع

صورتجلسه مجمع عمومی موسس، سندی است که تصمیمات اولیه شرکا را ثبت می کند، از جمله انتخاب مدیر یا مدیران، تعیین حق امضا و تصویب اساسنامه. این سند باید به امضای تمام شرکا رسیده و همراه با سایر مدارک به اداره ثبت شرکت ها ارسال شود. نگهداری نسخه اصلی این صورتجلسات در آرشیو شرکت،برای مراجعات آینده و در صورت بروز اختلاف حقوقی، ضروری است.

اگر پس از ثبت اولیه، نیاز به تغییر در سرمایه، شرکا یا موضوع فعالیت پیدا کردید، این تغییرات نیز باید رسما ثبت شوند. برای این منظور می توانید از خدمات ثبت تغییرات شرکت ها استفاده کنید تا تمامی تغییرات به صورت قانونی و بدون مشکل در آگهی رسمی درج شود.

💰 تقسیم سرمایه و سهم الشرکه در شرکت نسبی — روش های مرسوم

چطور باید سهم هر شریک را تعیین کرد؟ این سوالی است که تقریبا تمام کارآفرینانی که قصد ثبت شرکت نسبی دارند، از خود می پرسند. پاسخ ساده است اما اجرای آن نیاز به دقت دارد: سهم الشرکه هر شریک باید بر اساس ارزش واقعی آورده او،چه نقدی و چه غیرنقدی، در شرکتنامه ثبت شود.

نحوه تعیین سهم هر شریک و آورده های غیرنقدی

اگر شریکی به جای پول نقد، ملک یا تجهیزات وارد شرکت می کند، ارزش این آورده باید توسط کارشناس رسمی دادگستری تقویم شود و در شرکتنامه با ذکر مبلغ دقیق درج گردد. این فرآیند اهمیت زیادی دارد،زیرا در صورت انحلال یا بروز اختلاف، مبنای تقسیم دارایی و مسئولیت پرداخت بدهی ها همین ارقام ثبت شده خواهد بود.

تقسیم سود و زیان معمولا به همان نسبت سهم الشرکه انجام می شود، مگر اینکه شرکا در شرکتنامه توافق دیگری داشته باشند. مثلا ممکن است دو شریک با سهم الشرکه برابر توافق کنند که سود به نسبت میزان مشارکت در فعالیت روزانه شرکت تقسیم شود، نه صرفا بر اساس سرمایه. این نوع توافقات باید صریح و شفاف در سند رسمی درج شود تا از بروز اختلاف در آینده جلوگیری شود.

این جدول نشان می دهد اگر شرکت نسبی پس از تصفیه دارایی، همچنان بدهی داشته باشد، هر شریک فقط به نسبت درصد سرمایه اش مسئول است، نه بیشتر. این تفاوت اساسی با شرکت تضامنی است که در بخش بعدی با جزئیات بیشتری بررسی خواهد شد.

🔗 مسئولیت شرکا نسبت به قروض شرکت — چه چیزی تضامنی است و چه نسبی؟

هفتاد و پنج درصد اختلافات حقوقی در شرکت های نسبی، از عدم درک درست مسئولیت شرکا نشات می گیرد. برای همین، لازم است دقیقا مشخص کنیم چه بخشی از مسئولیت نسبی است و چه بخشی می تواند تضامنی باشد.

طبق ماده ۱۸۷ قانون تجارت، تا زمانی که شرکت نسبی منحل نشده است، طلبکاران باید مطالبات خود را از خود شرکت مطالبه کنند و تنها پس از انحلال می توانند با رعایت ماده ۱۸۶ به شرکا مراجعه کنند. در این حالت، مسئولیت هر شریک نسبت به بدهی های شرکت به نسبت سرمایه اوست؛ در حالی که در شرکت تضامنی، پس از انحلال، طلبکار می تواند برای وصول باقی مانده طلب خود به هر یک از شرکا یا تمام آنها مراجعه کند و شریک نمی تواند مسئولیت خود را به میزان سرمایه اش محدود کند.

مثال های عملی برای درک مسئولیت شرکا

فرض کنید شرکت نسبی «الف و ب» با سرمایه کل ۵۰۰ میلیون تومان تشکیل شده که ۳۰۰ میلیون آن سهم شریک الف و ۲۰۰ میلیون سهم شریک ب است. اگر شرکت پس از چند سال فعالیت، ۱۰۰ میلیون تومان بدهی داشته باشد و دارایی شرکت برای پرداخت آن کافی نباشد، شریک الف باید ۶۰ میلیون تومان (۶۰٪) و شریک ب باید ۴۰ میلیون تومان (۴۰٪) از بدهی را از اموال شخصی خود پرداخت کند. این دقیقا همان چیزی است که واژه «نسبی» در نام این شرکت به آن اشاره دارد.

و اما نکته ای که کمتر کسی به آن توجه می کند: اگر یکی از شرکا نتواند سهم خود از بدهی را پرداخت کند، آیا شریک دیگر مسئول جبران آن است؟ پاسخ طبق رویه قضایی غالب، منفی است، مگر اینکه در شرکتنامه به صراحت توافق دیگری شده باشد. این یکی از مهم ترین مزایای شرکت نسبی نسبت به شرکت تضامنی محسوب می شود.

👤 حقوق و تکالیف مدیر در شرکت نسبی

چه کسی می تواند مدیر شرکت نسبی باشد؟ برخلاف تصور رایج، مدیر شرکت نسبی الزاما نباید یکی از شرکا باشد. اساسنامه یا شرکتنامه می تواند شخص ثالثی را به عنوان مدیر تعیین کند و حدود اختیارات او را مشخص سازد. البته در عمل، اغلب یکی از شرکا به عنوان مدیر عامل انتخاب می شود تا هماهنگی میان مالکیت و مدیریت حفظ شود.

اختیار امضا، نمایندگی و اداره امور شرکت

مدیر شرکت نسبی وظیفه دارد امور جاری شرکت را اداره کند، در مراجع قضایی و اداری شرکت را نمایندگی نماید و اسناد و اوراق تعهدآور را امضا کند. اما این اختیارات نامحدود نیست؛ اساسنامه می تواند سقف مشخصی برای معاملات مدیر تعیین کند، مثلا معاملات بالای مبلغی معین نیازمند تصویب مجمع عمومی باشد.

و جالب اینجاست که اگر مدیر خارج از اختیارات محول شده اقدام کند، شرکت در برابر اشخاص ثالث با حسن نیت، همچنان ممکن است متعهد شناخته شود، مگر اینکه ثابت شود شخص ثالث از محدودیت اختیارات مدیر آگاه بوده است. به همین دلیل، تعیین دقیق حدود اختیارات مدیر در سند رسمی، از اهمیت بالایی برخوردار است.

دعوت به مجمع عمومی نیز یکی دیگر از وظایف مدیر است. مجمع عمومی معمولا برای تصویب صورت های مالی سالانه، تغییر اساسنامه یا تصمیم گیری درباره افزایش یا کاهش سرمایه تشکیل می شود. این جلسات باید طبق ضوابط اساسنامه و با رعایت نصاب حضور و رای گیری برگزار شوند.

🔍 تفاوت شرکت نسبی با شرکت تضامنی و با مسئولیت محدود

کدام یک را باید انتخاب کنید؟ این سوالی است که پاسخ آن به هدف، سطح ریسک پذیری و ماهیت فعالیت شما بستگی دارد. برای اینکه تصویر واضح تری داشته باشید، جدول مقایسه ای زیر را ببینید.

جدول مقایسه ای - مسئولیت، ثبت، انحلال و مدیریت

همانطور که در جدول بالا مشخص است، شرکت نسبی از نظر ریسک، در میانه شرکت تضامنی و شرکت با مسئولیت محدود قرار می گیرد. اگر بین شرکا اعتماد بالایی وجود دارد اما هیچ کدام تمایل به پذیرش مسئولیت نامحدود ندارند، شرکت نسبی می تواند انتخاب منطقی باشد. اما اگر هدف شما جذب سرمایه گذار یا اعتبار بانکی بالاتر است، شرکت با مسئولیت محدود ممکن است گزینه بهتری باشد.

⚰️ پیامدهای فوت، حجر یا ورشکستگی یک شریک در شرکت نسبی