ثبت اختراع یکی از ارکان اصلی حمایت از نوآوری در ایران به شمار میرود. این فرآیند توسط اداره مالکیت صنعتی انجام میشود. ثبت اختراع این شرایط را برای مخترعین مهیا کرده است تا مخترعین مالکیت معنوی اختراع خود را اخذ کنند و حقوق انحصاری و قانونی را از اختراع خود بدست آورند.
علاوه بر این مزایا، شرایط برای توسعه فناوری، رشد صنایع و ارتقای توان علمی و اقتصادی کشور به وجود میآید. در این مطلب تخصصی به بررسی مزایای ثبت اختراع در ایران و حمایتهایی که از مخترعین در خصوص ثبت اختراع انجام میشود، پرداخته میشود.
ثبت اختراع چیست؟
ثبت اختراع فرآیندی قانونی است که اختراع صنعتی در اداره مالکیت صنعتی حقوق انحصاری آن به مخترع تعلق میگیرد. حقوق انحصاری اجازه سواستفاده به سودجویان نمیدهد و اجازه ساخت و استفاده آن توسط هر شخص دیگری جز مخترع، سلب میشود.
به بیان ساده، ثبت اختراع یعنی به رسمیت شناختن مالکیت فکری و حقوق قانونی یک ایده نوآورانه که راهحلی فنی برای یک مشکل فنی ارائه میدهد. پس از ثبت، مخترع برای مدت معین که در ایران ۲۰ سال است، از حق انحصاری بهرهمند میشود و میتواند با سلب رضایت خود، مانع از بهرهبرداری دیگران شود یا حقوق اختراع را به دیگران واگذار نکند.
ثبت اختراع در واقع ابزاری است برای حمایت از نوآوری، تشویق به خلاقیت و توسعه فناوری، زیرا به مخترع اطمینان میدهد که تلاش و ایده نوین، تحت حمایت قانون قرار دارد و میتواند از منافع اقتصادی آن بهرهمند شود.
مزایای ثبت اختراع در ایران
ثبت اختراع در ایران از مزایای زیادی برخوردار است که در این قسمت از مطلب به تمامی این موارد پرداخته میشود:
۱. ارائه حق انحصاری به مخترع
با ثبت اختراع، مخترع یا دارنده گواهینامه میتواند دیگران را از ساخت، استفاده، فروش یا وارد کردن اختراع بدون اجازه منع کند. در ایران این حق انحصاری به مدت ۲۰ سال اعتبار دارد و در صورت اتمام آن مخترع باید دوباره اقدام به تمدید گواهینامه ثبت اختراع کند.
۲. متمایز شدن اختراع به دلیل ثبت رسمی
با داشتن حقوق انحصاری، شرکت یا مخترع قادر است بازار را برای خود بگذارد، رابطه با رقبا را مدیریت کند، و فرصت ورود رقبا به حوزه اختراع را کاهش دهد.
۳. تجاریسازی، ارزشگذاری و درآمدزایی
مخترع میتواند اختراع خود را با گواهینامه رسمی که اخذ کرده است واگذار کند. همچنین ثبت اختراع باعث میشود آن را به عنوان دارایی نامشهود در ترازنامه شرکت بشمارند و در جذب سرمایه، مذاکره با شرکای تجاری یا فروش و ادغام شرکتها مؤثر باشد و ثبت اختراع امتیازی مثبت در چشم سرمایهگذاران است.
۴. حمایت از سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه و تشویق نوآوری
وقتی اختراع به ثبت میرسد، مخترع یا شرکت با ریسک کمتری سراغ تحقیق، توسعه و نوآوری میرود، چرا که میداند از محصولات یا فرآیندهایش بهطور قانونی محافظت خواهد شد. همچنین اگر به صورت فنی اختراع مورد ثبت قرار گیرد، باعث میشود بخشی از دانش فنی وارد عموم شود و سایر محققان یا صنعتگران بتوانند بر آن بنا کنند که این خود نوعی تسهیل نوآوری است.
۵. ارزش حقوقی و بازدارندگی در برابر رقبا
داشتن گواهینامه اختراع، پایه حقوقی محکمی برای اقدام قانونی در مقابل تجاوز یا نقض اختیار فراهم میکند. همچنین میتواند به عنوان ابزاری بازدارنده برای رقبا عمل کند زیرا اختراعی ثبت شده، ممکن است هزینه و ریسک بیشتری برای رقیب داشته باشد.
۶. ثبت شرکت دانش بنیان
از فواید ثبت اختراع ثبت شرکت دانش بنیان می باشد. اشخاصی که قصد دارند شرکت دانش بنیان ثبت کنند، غالباً باید دارای حداقلی از نوآوری باشند. اختراع ثبت شده یکی از شاخصهایی است که در ارزیابی آنها لحاظ میشود.
شرایط ثبت اختراع
اختراع باید ۲ شرط اصلی را دارا باشد که شامل ابتکار جدید و کاربرد صنعتی است. در خصوص ابتکار جدید لازم است که اختراع نو باشد و به هیچ عنوان مشابه آن ثبت نشده باشد و اختراع باید برای فرد دارای مهارت عادی در همان حوزه فنی بدیهی و آشکار نباشد یا به عبارت دیگر، اختراع نباید نتیجهای باشد که هر متخصص فنی بتواند به راحتی به آن برسد.
با تشکیل کارگروه های تخصصی در زمینه مالکیت فکری و معنوی و با برخوداری از تجربه و تخصص مهندسین به صورت تخصصی و علمی اقدام به ثبت یک اختراع با در نظر داشتن آخرین قوانین مندرج در اداره مالکیت معنوی اقدام خواهند کرد.
در خصوص کاربرد صنعتی نیز اختراع باید در رشتهای از صنعت قابل ساخت باشد. به طور مثال باید اختراع باید شامل این موارد باشد: صنایع دستی، کشاورزی، ماهیگیری، خدمات و سایر فعالیتهای صنعتی تا بتواند ثبت شود.

مدارک ثبت اختراع
یکی از مراحل حیاتی ثبت اختراع، تهیه و ارائه مدارک کامل و دقیق به اداره مالکیت صنعتی است. مدارک صحیح و جامع، نه تنها شانس پذیرش اختراع را افزایش میدهد، بلکه از بروز مشکلات حقوقی و اداری در آینده جلوگیری میکند. مدارک ثبت اختراع به شکل زیر است:
-
اظهارنامه اختراع
-
فرم رسمی که شامل اطلاعات مالک یا مخترع، عنوان اختراع و خلاصهای از اختراع است.
-
-
توصیف کامل اختراع (Specification)
-
شرح فنی دقیق اختراع به گونهای که یک متخصص در همان حوزه بتواند اختراع را اجرا کند.
-
-
ادعاهای اختراع (Claims)
-
مشخص کردن مرز حقوقی و انحصاری اختراع، یعنی بیان دقیق آنچه توسط گواهینامه محافظت میشود.
-
-
نقشهها و تصاویر (Drawings/Diagrams)
-
در صورت نیاز، تصاویر، نقشهها یا دیاگرامهایی که اختراع را به وضوح نشان میدهند.
-
-
خلاصه فنی اختراع (Abstract)
-
توضیح کوتاه و مفید از اختراع برای انتشار عمومی و اطلاع عموم.
-
-
مدارک هویتی و وکالتنامه
-
در صورت استفاده از وکیل یا نماینده قانونی، ارائه وکالتنامه رسمی الزامی است.
-
ارائه کارت ملی یا شناسنامه مخترع و مدارک مالکیت در صورت حقوق انتقالی.
-
-
مدارک پرداخت هزینهها
-
رسید پرداخت هزینههای ثبت اظهارنامه.
-
ارائه مدارک ثبت اختراع شامل اظهارنامه، توضیح فنی، ادعاهای اختراع، نقشهها و تصاویر، خلاصه فنی، مدارک هویتی و وکالتنامه و مدارک پرداخت هزینهها است. با آمادهسازی کامل این مدارک و رعایت دستورالعملهای اداره مالکیت صنعتی، مخترع میتواند روند ثبت اختراع را سریعتر و مطمئنتر طی کند و از حقوق انحصاری خود محافظت کند.
رعایت این مراحل، کلید موفقیت در بهرهبرداری قانونی و اقتصادی از اختراع در ایران است.
مراحل ثبت اختراع
فرآیند ثبت اختراع در ایران، بخشی از نظام مالکیت معنوی کشور است و به صورت الکترونیکی انجام میشود. این فرایند تحت نظارت اداره مالکیت صنعتی قرار دارد و شامل مراحل آمادهسازی فنی، ثبت آنلاین اظهارنامه، بررسیهای کارشناسی، انتشار عمومی و صدور گواهینامه میشود.
البته توجه داشته باشید که برای ثبت اختراع لازم هست حتما استعلام اختراع قبل آن صورت گیرد تا مشابه اختراع ثبت نشده باشد.
در این قسمت به فرآیند گام به گام ثبت اختراع پرداخته میشود:
۱. ثبتنام در سامانه مرکز مالکیت معنوی
تمامی افرادی که نامشان در اظهارنامه قید میشود اعم از مخترع، مالک یا نماینده قانونی باید در سامانه ثبتنام کنند. پس از تکمیل فرمها، متقاضی باید با نسخه چاپی اقرارنامه به دفاتر اسناد رسمی مراجعه و گواهی امضاء دریافت کند تا حساب کاربری فعال شود و فرایند بررسی آغاز گردد.
۲. تهیه و تنظیم مدارک ثبت اختراع
پس از اخذ گواهی امضا نوبت به تهیه و تنظیم مدارک فنی میرسد. این مدارک شامل اظهارنامه رسمی، توصیف فنی اختراع، ادعاها (Claims)، خلاصه توصیف، نقشههای فنی در صورت نیاز و مدارک هویتی مخترع و متقاضی است.
توصیف اختراع باید شامل عنوان، زمینه فنی، مشکل فنی، اهداف، سوابق، راهحل و حداقل یک روش اجرایی باشد. ادعاها باید عناصر نوآورانه اختراع را مشخص کنند و خلاصه توصیف نیز بین ۷۰ تا ۲۰۰ کلمه اطلاعات کلیدی را ارائه دهد.
۳. ثبت الکترونیکی اظهارنامه
مراحل اظهارنامه اختراع از طریق درگاه اینترنتی مرکز مالکیت معنوی ثبت میشود و ثبت حضوری انجام نمیگیرد. تاریخ وصول اظهارنامه یا تاریخ داده پیام، تاریخ رسمی ثبت محسوب میشود. در این مرحله امکان ثبت موقت نیز وجود دارد تا متقاضی کد رهگیری دریافت کرده و از حذف اطلاعات جلوگیری کند، اما این به معنای ثبت رسمی نیست.
مخترعین میتوانند در صورت تمایل، حق تقدم کنوانسیون پاریس را حداکثر تا ۱۵ روز پس از ثبت اظهارنامه درخواست کنند، که مدت حق تقدم ۱۲ ماه است. همچنین، پرداخت هزینههای اولیه به صورت آنلاین الزامی است و بدون پرداخت هزینه، اظهارنامه فاقد اعتبار خواهد بود.
۴. بررسی و رفع نقص
مرجع ثبت پس از دریافت اظهارنامه، تاریخ و شماره آن را ثبت و نسخه رسید را به متقاضی تحویل میدهد. سپس اظهارنامه ظرف ۶ ماه از نظر شکلی و ماهوی بررسی میشود. در صورت نیاز به اصلاح یا تکمیل مدارک، مرجع ثبت ظرف ۳۰ روز برای اشخاص ایرانی و ۶۰ روز برای مقیمان خارج از متقاضی درخواست اصلاح میکند؛ در غیر این صورت، اظهارنامه باطل تلقی خواهد شد.
در مرحله ارزیابی فنی و حقوقی، کارشناسان اختراع را از نظر نوآوری، گام ابتکاری و کاربرد صنعتی بررسی میکنند و در صورت نیاز، از مراجع ذیصلاح نظرخواهی میشود. در صورت رد اظهارنامه، متقاضی حق اعتراض دارد و این اعتراض در ۲ مرحله داور و کمیسیون تخصصی بررسی میشود.
۵. ثبت نهایی و صدور گواهینامه اختراع
در صورت تأیید نهایی، مرجع ثبت تصمیم به صدور گواهینامه را به صورت کتبی اعلام میکند و متقاضی باید هزینه ثبت و انتشار آگهی را ظرف ۳۰ روز برای اشخاص ایرانی و ۶۰ روز برای مقیمان خارج پرداخت کند.
پس از ثبت اختراع، آگهی آن در روزنامه رسمی منتشر میشود و اگر ظرف ۳۰ روز اعتراضی ثبت نشود، گواهینامه صادر و حقوق انحصاری به مالک تعلق میگیرد. مدت اعتبار گواهینامه اختراع ۲۰ سال از تاریخ تسلیم اظهارنامه است.
۶.حفظ اعتبار و تغییرات پس از ثبت اختراع
حفظ اعتبار گواهینامه منوط به پرداخت هزینه سالانه است. این هزینه باید هر سال، دو ماه پیش از انقضا پرداخت شود و در صورت تأخیر، ثبت اختراع از درجه اعتبار ساقط خواهد شد. متقاضی تا ۶ ماه پس از موعد میتواند با پرداخت جریمه نصف هزینه سالانه، اعتبار گواهینامه را حفظ کند.
همچنین، هرگونه انتقال مالکیت یا اعطای حق بهرهبرداری باید کتبی به مرجع ثبت اعلام و در پرونده ثبت شود.
قانون ثبت اختراع
روند ثبت اختراع در ایران با توجه به ماده ۱، اختراع نتیجه فکر یک فرد یا افراد است که برای اولین بار فرآیند یا فرآوردهای خاص را ارائه میکند و مشکلی را … حل مینماید».
ماده ۲ در رابطه با خلاقیت و ابتکار است که به این شکل بیان میشود: «اختراعی قابل ثبت است که حاوی ابتکار جدید و دارای کاربرد صنعتی باشد».
گواهینامه اختراع نیز با توجه به ماده ۳ اینگونه تلقی میشود که گواهینامه اختراع سندی است که … صادر میشود و دارنده آن میتواند از حقوق انحصاری بهرهمند شود.
ماده ۴ قوانین در رابطه با مواردی است که به عنوان یک اختراع قابل ثبت نیستند. موارد زیر از حیطۀ حمایت از اختراع خارج است:
الف) کشفیات، نظریههای علمی، روشهای ریاضی و آثار هنری.
ب) طرحها و قواعد یا روشهای انجام کار تجاری و سایر فعالیتهای ذهنی و اجتماعی.
ج) روشهای تشخیص و معالجه بیماریهای انسان یا حیوان. (این بند شامل فرآوردههایی که منطبق با تعریف اختراع باشند و در روشهای مزبور استفاده شوند، نمیشود.)
د) منابع ژنتیک و اجزاء ژنتیک تشکیلدهنده آنها و همچنین فرآیندهای بیولوژیک تولید آنها.
هـ) آنچه قبلاً در فنون و صنایع پیشبینی شده باشد. (فن یا صنعت پیشین عبارت است از هر چیزی که در نقطهای از جهان از طریق افشا کتبی یا شفاهی یا استفاده عملی یا هر طریق دیگر، قبل از تاریخ تقاضا یا در موارد حق تقدم ناشی از اظهارنامه ثبت اختراع افشا شده باشد.)
و) اختراعاتی که بهرهبرداری از آنها خلاف موازین شرعی یا نظم عمومی و اخلاق حسنه باشد.
در نهایت ماده ۱۸ قانون که اجازه میدهد «هر ذینفع» درخواست ابطال گواهینامه اختراع را بدهد اگر ثابت شود یکی از شرایط (مانند نو بودن، گام ابتکاری، مالکیت) رعایت نشده است.

هزینه ثبت اختراع
ثبت اختراع در ایران بسته به نوع مالک و ویژگیهای فنی آن اختراع متفاوت است. مالک میتواند شخص حقیقی یا حقوقی باشد و این عامل، مهمترین نقش را در تعیین هزینهها دارد، به طوری که معمولاً هزینهها برای افراد کمتر از شرکتهاست. فرآیند ثبت شامل تکمیل و ارسال اظهارنامه در سامانه مالکیت فکری، انتشار آگهی در روزنامه رسمی و صدور گواهی رسمی است و حفظ اعتبار اختراع مستلزم پرداخت سالانه هزینهها و رعایت مهلتهای قانونی است.
در غیر اینصورت ثبت اختراع از درجه اعتبار ساقط میشود. علاوه بر این، امکان انتقال مالکیت، صدور یا فسخ مجوز بهرهبرداری و اعتراض به رد اظهارنامه وجود دارد و مالک میتواند با بهرهگیری از مشاور یا وکیل تخصصی فرآیند ثبت و پیگیری اختراع را آسانتر کند. تمام پرداختها به صورت الکترونیکی انجام میشود و هزینههای پرداخت شده غیرقابل بازگشت هستند.

نحوه استعلام ثبت اختراع در سامانه مالکیت معنوی
استعلام جهت ثبت اختراع یکی از مهمترین مراحل ثبت اختراع است که قبل انجام فرآیند آن باید انجام شود تا مشابه اختراعات ثبت شده دیگران نباشد زیرا آن اشخاص میتوانند به مثابه کپیبرداری از مخترع شکایت نمایند.
مراحل استعلام اختراع به شکل زیر است:
اول لازم است مخترعین وارد سامانه مالکیت معنوی شوند. سپس گزینه جستجو در منو را کلیک کرده و گزینه جستجو در اختراع کلیک شود تا فرم درج اطلاعات بارگزاری شود. قسمت “تطابق بر مبنای”، بر این منظور است که عنوان اختراع مورد نظر مخترع، چگونه در بین اختراعات ثبت شده موجود، جست و جو گردد.
با انجام تمامی مراحل و بررسی اختراعات مشابه (درصورت وجود تشابه اختراع یک مخترع با مخترع دیگر)، طبق تبصره ۵ قانون اختراعات اختراعات مشابه به شکل زیر هستند:
«اگر دو یا چند نفر به صورت مستقل، یک اختراع واحد را ارائه کرده باشند، حق ثبت اختراع با شخصی خواهد بود که اظهارنامه خود را زودتر تقدیم کرده باشد، یا در صورت ادعای حق تقدم، هر کس بتواند اثبات کند که اظهارنامه خود را در تاریخ مقدم به صورت معتبر تسلیم کرده است؛ مشروط بر اینکه اظهارنامه مذکور مسترد یا رد نشده و مسکوت نمانده باشد.»
بر اساس این ماده، حق تقدم ثبت اختراع با کسی است که اظهارنامه خود را پیش از دیگران تسلیم کرده است.

ثبت اختراعات خارجیان در ایران
براساس کنوانسیون پاریس که ایران در سال ۱۹۵۹ عضویت آن را پذیرفته است. یکی از اصول آن «اصل رفتار ملی» است. چرا که براساس این اصل، هر فرد خارجی (البته عضو کنوانسیون پاریس) می تواند در اداره مالکیت صنعتی ایران اختراع خود را به ثبت برساند. در صورت نقض اختراع می تواند علیه نقض کننده اختراع در دادگاه های ایران اقامه دعوی نماید و برای شخص استفاده کننده «ولو دولتی باشد» ایجاد مشکل نماید.
با بررسی دقیق تر آمار ها آشکار می شود که اکثر اختراعات خارجیانی که در ایران ثبت شده است در حوزه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی» است که خود زنگ خطری برای تولید کنندگان داخلی و محققان به ویژه برای صنایع نفت، گاز و پتروشیمی خواهد بود. چرا که در صورت ثبت اختراع توسط شرکت خارجی مثلاً شرکت ؟
تولید محصولات همان اختراع در داخل کشور، باید حق لیسانسی را به مالک اختراع (که اختراعش را در ایران ثبت نموده است) بپردازید. گاهاً ممکن است شرکت خارجی از تولید محصولش توسط شرکت های داخلی ایران، ممانعت به عمل آورد و هزینه های سنگین سرمایه گذاری، کشور را با مشکلات و بحران های جدی مواجه می سازد.
حمایت از اختراع ثبت شده
- اکتشافات، تئوری های علمی، روش های ریاضی و آثارهای هنری.
- طرح ها و قواعد و یا روش های انجام کار تجاری و سایر فعالیت های ذهنی و اجتماعی.
- روشهای تشخیص و درمان بیماری های انسان ها و حیوانات.
- منابع ژنتیک و اجزاء تشکیل دهنده آنها و هم چنین فرایندهای بیولوژیک و تولید آنها.
- ابداع یک محصول صنعتی جدید.
- کشف هر وسیله جدید یا اکتشاف عمل وسایل موجوده به طریق جدید برای تحصیل یک نتیجه یا محصول صنعتی یا زراعتی.
موارد غیر قابل ثبت به عنوان اختراع
- کشفیات (موادی که از قبل در طبیعت موجود است)
- تئوری های های علمی.
- روش های ریاضی.
- طرح ها و نقشه ها.
- قواعد و روشها (مثل روش انجام تجارت، فعالیت ذهنی، بازی)
- نرم افزار رایانه ای فاقد اثر فنی.
- روش درمان یا تشخیص بیماری انسانی یا حیوانات دامی
- تولید گونه های گیاهی یا جانوری با روش جدید تولید
- مغایر بودن با نظم عمومی و قوانین ایران

انتقال ثبت اختراع به چه شکل است؟
برای انتقال اختراع یا انتقال گواهینامه اختراع لازم است به صورت کتبی به مرجع ثبت باید اعلام و درج شود و مالک میتواند گواهینامه اختراع را به صورت کلی یا جزئی، انحصاری یا غیرانحصاری واگذار کند و مالک میتواند با ارائه درخواست کتبی و اقرارنامه رسمی از حقوق خود اعراض کند. مشروط بر عدم اعطای بهرهبرداری به دیگران.
ابطال گواهینامه ثبت اختراع
ابطال گواهینامه ثبت اختراع در صورت عدم رعایت شرایط ثبت عدم ابتکار یا عدم مالکیت قانونی ممکن است اتفاق بیفتد و گواهینامه از تاریخ ثبت باطل تلقی میشود و رأی نهایی به اداره مالکیت صنعتی ابلاغ میگردد.
روند ثبت اختراع در ایران با مشاوران حقوقی
روند ثبت اختراع در ایران با همراهی مشاوران حقوقی معمولاً به صورت یک مسیر گام به گام و حرفهای دنبال میشود تا احتمال رد درخواست یا نقص پرونده به حداقل برسد. ابتدا مشاور حقوقی یا وکیل مالکیت صنعتی اختراع را از نظر نوآوری، ابتکار و قابلیت کاربرد صنعتی بررسی میکند و با انجام جستجوی پیشینه اختراع، اطمینان حاصل میشود که اختراع واقعاً جدید و قابل ثبت است.
پس از آن، مدارک مورد نیاز شامل اظهارنامه، توضیح دقیق اختراع، نقشهها یا دیاگرامها و ادعاهای اختراع تهیه شده و وکالتنامه در صورت ثبت از طریق وکیل، تنظیم میشود. سپس اظهارنامه به اداره مالکیت صنعتی تسلیم میشود و شماره ثبت و تاریخ تسلیم برای محاسبه مدت اعتبار اختراع صادر میگردد.
برخی از موسسات ثبتی و حقوقی مشاوره رایگان هم در اختیار کارآفرینان قرار میدهند. ثبت پایش یکی از مجتمعهای ثبتی با سابقه بیش از ۲۰ سال همراه با مشاوره رایگان این شرایط را برای تمامی کارآفرینان کرج و تهران فراهم کرده تا بتوانند به آسانی و با آگاهی کامل ثبت اختراع انجام دهند.
سوالات متداول
از اینکه تا آخر این مقاله همراه ما بودید سپاسگذاریم. در صورت تمایل به انجام سریع مراحل ثبت و انجام امور مربوط به اختراع خود به صورت تخصصی با شماره های درج شده در همین صفحه تماس گرفته و یا در بخش تماس آنی تلفن تماس خود را وارد کرده تا در کسری از ثانیه مشاوران ما در مجتمع ثبتی پایش با شما تماس بگیرند.
خانم نیکوکار
خانم جهانی
خانم قدیری
خانم رسولی
خانم زاهدی
خانم کریمی